Geçen yazımda bor madeninin kısaca tanıtımını yapıp hangi alanlarda kullanıldığını yazmış idim. Bu makalemde de bor madeninin kitaplardan ve internetten derlediğim genelde tarihçesinden bahsetmeye çalışacağım.
Günümüzden 4000 yıl öncesinde Tibet?te var olduğu bilinen bor, Babiller tarafından uzak doğudan getirterek altın üretiminde,. Mısırlılar tarafından mumyalamada, Romalılarda cam yapımında, eski Yunanlılar ve Romalılarca temizlikte, MS 875 yılında Arap doktorlar tarafından ilaç olarak kullanılmıştır.
İlk Borik Asit Kimya öğretmeni William Homberg tarafından, ilk elementer bor da 1808 yılında Fransız kimyacı Gay-Lussac tarafından elde edilmiştir.
1850 yılında, Fransız mühendis Camille Desmazures?e İstanbul?da alçı taşından yapılmış bir heykel hediye edilmiştir. Fransız mühendis Desmazures, heykel üzerinde yaptırdığı analiz sonucunda, heykelin yüksek oranda boraks içerdiği anlamıştır. Bu şekilde, Anadolu?da bor madeninin varlığı ortaya çıkmıştır. Heykelin yapıldığı madenin geldiği yöre ise, Balıkesir?in Susurluk ilçesinin Sultan Çayırı?dır. Desmazures, Anadolu?da pandermit adı verilen bor madenine ulaşmış oldu.. Desmazures ve ortağı Groppler, Pandermit madenini 20 sene süreyle alçı taşı olarak Avrupa?ya satmışlardır. Boraks üzerindeki bu oyun, uzun yıllar bu şekilde sürmüştür.
Osmanlılarca, Bu cevherin bor madeni olduğunun anlaşılması üzerine, bu kez de yabancılar cevheri, buğdaylar altında yurt dışına kaçırılmaya devam etmişlerdir. Bu kurulan düzene, kapitülasyon sarmalında olan Osmanlı Hükümetinin karşı çıkması olanaksızdı. Çünkü yabancı ülkelerin Elçileri ve onların atadığı Komiserler, Osmanlı İmparatorluğu?nu idare ediyorlardı.
Bu arada içimizden olanlar acaba ne yapıyorlardı Ermeni vatandaşlarımızdan Artin Dadyan Paşa Dışişleri Müsteşarı, Agop Kazasyan Paşa önce Hazine Bakanı sonra da Maliye Bakanı olmuştur. Sakız Ohannes Paşa ise, sırayla Dışişleri Bakanlığı Özel Kalemi sonra da Hazine Bakanı olmuştur. Osmanlı?nın Ermeni Bakanları, Yerli şirketlere işletme ruhsatı vermeyip Yabancı şirketlere veriyorlardı.
1919?dan 1923 yılına kadar ulusal Kurtuluş Savaşı veren Türk ulusu, 1923?den sonra Anadolu?daki yabancı kumpanyalardan kurtulma savaşı vermiştir. Bu savaş, Osmanlı borçlarının kontrolü amacıyla kurulmuş olan Duyun-u Umumiye ve Galata bankerlerine karşı verilmekteydi. Doğal kaynaklarımız olan madenlerimiz, yabancıların alacakları karşılığı korkunç bir şekilde talan edilmiştir. Bu talanı, Cumhuriyet öncesi kurulan demiryolu güzergâhını inceleyerek de görebiliriz.
Demiryollarının, Ankara?ya giderken Balıkesir?i dolaşmasındaki gerek neydi Yabancı şirketler, demiryolu hatları boyunca aldıkları ruhsatlarla, maden işletmeciliği yapmışlardır.
Türk Bor madenleri, 1904 yılında İngiliz William Vitaler?e geçmiştir. Yabancı Şirketlerce, Anadolu?da Boraks madeni çıkartılmasına Cumhuriyet devrinde de devam etmiştir. 1927 tarihinde ise, Türk bor madenleri John Oved Rıd?e daha sonra da Lord Meven Mervil?in eline geçmiştir. 1938 yılında ise, Desmont Abel Smith elinde bulunan Boraks Madenlerini, Dünya Tekeli US Borax Consolidated Ltd?ye devretmiştir. Türk Bor Madenlerinin Ulusal Kurumlara geçişi Bor madeni üzerindeki Amerikan - İngiliz egemenliği, ancak 1935?de kurulan ulusal kurumumuz ETİBANK sayesinde kırılır.
1950 yılına kadar, US Borax Türkiye?de ki tek bor üreticidir. US Borax, 2. Dünya Savaşı sırasında Türkiye?den yılda 15-16 bin ton ihracat yapmıştır. Ama aynı şirket, Türklerin Almanya?ya satış yapmasını engellemiştir. Türkiye?nin Bor ihracatı, 2000 tona düşürülmüştür.
1955 yılında US Borax, Türklere %2 hissesini vererek, Türk Borax Madenciliği adını almıştır. Bu şirkette çalışan ambar memuru Hüseyin Zeren, Türk Mühendislerin, yabancılarla yaptığı işbirliğini ortaya çıkarmıştır.
1956 tarihinde Kütahya Emet?te bor madeni bulundu. 1959 yılında ise, Kırka bölgesinde, Mortaş grubu (Yırcalı), Türk Borax (US Borax) ve Maden Tetkik Araştıma (MTA) bor araştırıyordu. Bu sahada araştırma yapan MTA?lı mühendis Sefer Demircan ise, bölgedeki ilk tinkal cevherini bulmuştur. Demircan, Rezervi MTA?ya bildireceğine Sırrı Yırcalı?ya bildirmiştir. Yırcalı (Mortaş), bir çok bor maden sahasını kapatarak, US Borax?la ortaklık ilişkisini girdi. Bu ortaklık, maden meslek dergisi olan ?Metal Bülletin?de de ilan edildi.
Ülkemize bugün yılda 400 milyon dolar kazandıran, bor madenlerimizi ele geçirmek için geçmişte olduğu gibi, bugün de çeşitli senaryolar düşünenler olabilir. Zaten bor madenciliğimizin 150 yıllık serüveni bu tip cinliklerle doludur.
Bir sonra ki haftaya yine bor madeni ile ilgili yazılarıma devam edeceğim. Sağlıcakla kalın.
Bu yazı 1140 kere okundu.
|
Gazetemizle Canlı Görüş
