Soma önümüzdeki birkaç yıl içinde kömür işletmeciliğinde 100. yılını kutlayacak.
Kömür tarihi üzerine araştırma yapan çok az sayıdaki tarihçilerinin başında gelen Mersin Üniversitesi öğretim görevlilerinden Sayın Prof.Dr. Şerife Yorulmaz’ın araştırmalarına göre, Soma linyitlerinin keşfi 1863-1864 lere dayanmaktadır.
Kendisiyle irtibat da kurduğum sayın Prof.Dr. Şerife Yorulmaz’ın araştırmaları bizi kömür tarihinin değişik bir boyutuna götürüyor. Sayın hocamın araştırmaları sonucu; 1829 ‘da Zonguldak’ta taş kömürünün bulunması ve arkasından Uzun Mehmet’in öldürülmesi sonucu gelişen olayları dikkate alan Osmanlı Hükümeti, Soma’da keşfolunan kömürün maden kömürü olabileceği düşüncesiyle bir araştırma grubu gönderir. Fakat inceleme sonucunda bu kömürün maden kömürü olmadığı anlaşılır. Bulunan kömürün toprak yüzeyinde ve linyit türü olduğu fakat alttan daha iyi kömür olabileceği belirtilir.
Belgelerden Osmanlı hükümetinin maden kömürüne doğal olarak öncelikle önem verdiği anlaşılıyor. Soma kömürü keşfedildikten sonra bir yıllığına oradaki pamuk fabrikalarında kullanılmak üzere açık artırmayla fabrika sahiplerine bırakılmıştır. Gerçekte işletme açısından bu tür kaynaklar, belirli bir süreyle talip olanlara ihale edilmektedir. Ancak Soma kömürünün, bir yıl deneme süreli ihale edildiği, bir yıl sonra ise gereğinin düşünüleceği bildirilir.
Sayın hocamın belgelerden izlediği kadarıyla, Daha sonra kömür bir süre hükümet tarafından yüzeysel işletilmiş, ardından da geçici olarak Yanako Efendi ye ihale edilmiştir. Yanako Efendi nin işletme tarihlerini bilinmiyor. Ancak Soma kömürü 1889 da tekrar ihaleye konulur. Bunun sonucunda Soma linyitleri aynı yöntemle işletmek üzere 6 Mart 1890 tarihinde İzmirli ailelerden Hacı Raşid ve Mehmet Nuri Efendilere ihale edilmiştir.
Osmanlı zamanında imtiyazı verilen alan, kuzeyde Sankaya tepesi, batıda Gök tepesi, Güneyde; Pınardağı tepesi-Kösedağı tepesi, doğuda ise yine Kösedağı ile SarıKaya tepesi arasında ki hattan oluşmaktadır.
Oysa bu mevkilerden Sarıkaya tepesi, Gök tepesi ve Kösedağı 1/25000 ölçekli haritalarda bulunabilmektedir. Diğer adı geçen yöreler ise, bu mevkilerin resmi kayıtları ile bilinen İsimleri farklı ya da başka yakın yörelerde olabileceği düşüncesi ile bulunamıyor. Değerli harita mühendisi sayın Ahmet Dertsiz’in incelemelerine göre bu mevkilerden Sarıkaya tepesi (Balıkesir-J19d2), Göktepe (Balıkesir-J18b3) ve Kösedağı (Balıkesir-J19d1) paftalarında yer almaktadır.
Bu alanın Soma’da (Sarıkaya-Menteşe Köyü civarı ile Hacı Yusuf Köyü ve Yukarı Avdan üstü gibi) geniş bir üçgen araziyi kapsadığı var sayılırsa, sayın hocam bu geniş alanın içinde ve yüzeyde bir üretim noktasından söz ediyor olabilir.
Yine sayın Yorulmaz “Türkiye’de kömürün keşfi ve Kömür işletme imtiyazları 1829-1937” adlı eserinde kömürün tam anlamıyla bulunup işler hale getirilmesi, büyük bir gayretle fiilen işletilmesinin ve yüz yıldır süreklilik arz etmesinin ise 1912 yıllarında başladığını belirtmektedir. Soma nın Tarhala köyü nde keşfedilen linyitin imtiyazının 1914 tarihli Sultan Mehmet Reşat fermanıyla 99 yıllığına Osman Efendi ve ortaklarına verildiği ifade edilmiştir. (BOA, 1870-1915)
Türkiye Büyük Millet Meclisince kabul edilen 08.01.1921 (1337) tarih ve 82 sayılı kanunla Nafıa Vekaleti (Bayındırlık Bakanlığı) bütçesine 60 bin lira ilave edilerek linyit üretimi için yapılacak masrafların karşılanması düşünülmüştür.
Cumhuriyet in ilanından sonra ise Soma kömür madenlerinde yapılan incelemelerden olumlu sonuçlar alınmıştır. Buna göre Soma kömürleri, İzmir in kömür gereksinimini yeter derecede sağlayacak durumdadır. Nitekim buhran nedeniyle İzmir in kömür gereksiniminin hemen hepsini Soma karşılamıştır. Günümüzde Dünya linyit rezervinin % 2 si Türkiye de bulunmakta olup, Dünya linyit üretiminin ise % 8 i Türkiye de yapılmaktadır.
Sayın Yorulmaz, “O günleri yaşayanların anılarından kömürün Karderesi mevkiinde bulunduğu belirtilmektedir.” Diyor.  Bu hafta Sayın Yorulmaz ‘ın bilimsel verilerini aktardığım kömür tarihinde, önümüzdeki hafta 100 yıllık tarihte yer alan anı dolu anlatımları sunacağım.